تعریف جامع سکته مغزی
برای ایکنه تعریف جامع در مورد سکته مغزی ارائه دهیم می بایست با سکته مغزی و انواع آن آشنا شویم.سکته مغزی ایسکمیک یا سکته مغزی از نوع لخته ی خون زمانی رخ میدهد که خونرسانی به بخشی از مغز مسدود یا کاهش یابد. این وضعیت مانع از رسیدن اکسیژن و مواد مغذی به بافت مغزی میشود. در چنین شرایطی، سلولهای مغز در عرض چند دقیقه شروع به آسیب و مرگ میکنند.
نوع دیگری از سکته مغزی، سکته هموراژیک یا خونریزی مغزی است. این نوع سکته زمانی اتفاق میافتد که یک رگ خونی در مغز نشت کرده یا پاره شود و موجب خونریزی درون بافت مغز گردد. ورود خون به بافت مغزی، فشار را بر سلولهای مغزی افزایش داده و آنها را تخریب میکند و به سلول های مغزی آسیب وارد می کند.
سکته مغزی یک فوریت پزشکی محسوب میشود. دریافت سریع خدمات درمانی بسیار حیاتی و مهم است. اقدام اورژانسی بهموقع میتواند میزان آسیب به مغز و عوارض ناشی از سکته را کاهش دهد.
خبر امیدوارکننده این است که تعداد مرگهای ناشی از سکته مغزی در جوامع امروزی نسبت به گذشته کمتر شده است. درمانهای مؤثر میتوانند به پیشگیری از ناتوانیهای ناشی از سکته نیز کمک کنند.
اگر شما یا فردی که در کنار شماست احتمال میدهید دچار سکته شده باشد، به زمان شروع علائم دقت کنید. برخی درمانها بیشترین اثربخشی را در ساعات اولیه پس از آغاز سکته دارند و زمان در درمان سکته مغزی بسیار حائز اهمیت می باشد.
تعریف کلی و جامع سکته مغزی
علائم و عوارض سکته مغزی شامل موارد زیر است:
- اختلال در صحبت کردن و درک صحبت دیگران: فردی که دچار سکته شده باشد ممکن است گیج شود، کلمات را نامفهوم ادا کند یا قادر به درک گفتار نباشد.
- بیحسی، ضعف یا فلج در صورت، بازو یا پا: این حالت معمولاً تنها یک سمت بدن را درگیر میکند. فرد میتواند تلاش کند هر دو بازو را بالای سر ببرد؛ اگر یکی از بازوها شروع به افتادن کرد، میتواند نشانه سکته باشد. همچنین ممکن است هنگام لبخند زدن، یک سمت دهان افتادگی پیدا کند.
- مشکلات بینایی در یک یا هر دو چشم: ممکن است فرد ناگهان دچار تاری دید یا تیره شدن دید در یک یا هر دو چشم شود. گاهی نیز دوبینی ایجاد میشود.
- سردرد: بروز ناگهانی سردرد شدید میتواند نشانه سکته مغزی باشد. این حالت ممکن است همراه با استفراغ، سرگیجه و کاهش سطح هوشیاری باشد.
- اختلال در راه رفتن: فردی که سکته میکند ممکن است دچار تلوتلو خوردن، از دست دادن تعادل یا ناهماهنگی حرکات شود.
در صورت مشاهده هر یک از علائم سکته مغزی، حتی اگر بهطور متناوب ظاهر شده یا بهطور کامل از بین رفته باشند، بلافاصله درخواست کمک پزشکی کنید و فرد را به مراکز درمانی انتقال دهید.
به یاد داشته باشید برای تشخیص سکته مغزی کلمهی “FAST” را به خاطر بسپارید و اقدامات زیر را انجام دهید:
صورت (Face):
از فرد بخواهید لبخند بزند. آیا یک سمت صورت دچار افتادگی شده است؟
بازوها (Arms):
از فرد بخواهید هر دو بازو را بالا بیاورد. آیا یکی از بازوها بهطور غیرارادی به سمت پایین حرکت میکند؟ یا آیا فرد قادر به بالا آوردن یک بازو نیست؟
گفتار (Speech):
از فرد بخواهید یک جمله ساده را تکرار کند. آیا گفتار او نامفهوم یا متفاوت از حالت عادی است؟
زمان (Time):
اگر هر یک از این علائم را مشاهده کردید، بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید و فرد را سریعا به مراکز درمانی انتقال دهید. بلافاصله با شماره اضطراری محلی تماس بگیرید. منتظر نمانید تا ببینید آیا علائم خودبهخود از بین میروند یا خیر. هر دقیقه اهمیت حیاتی دارد. هرچه درمان سکته مغزی بیشتر به تأخیر بیفتد، خطر آسیب پایدار به مغز و بروز ناتوانی بیشتر خواهد بود.اگر در کنار فردی هستید که مشکوک به سکته مغزی است، تا زمان رسیدن اورژانس، او را بهدقت تحت نظر بگیرید.
سکته مغزی ایسکمیک
در تعریف جامع سکته مغزی دو علت اصلی برای سکته مغزی وجود دارد:
سکته مغزی ایسکمیک که در اثر انسداد شریان در مغز ایجاد میشود، و سکته هموراژیک که بهدلیل نشت یا پارگی رگ خونی مغز رخ میدهد.
برخی افراد ممکن است دچار اختلال موقت جریان خون به مغز شوند که حمله ایسکمیک گذرا (TIA) نامیده میشود. TIA برخلاف سکته مغزی واقعی، علائم پایدار برجای نمیگذارد.
این شایعترین نوع سکته مغزی است. این حالت زمانی بروز میکند که رگهای خونی مغز تنگ یا مسدود شوند و در نتیجه، خونرسانی کاهش یابد. این کاهش جریان خون ایسکمی نامیده میشود.
رگهای مسدود یا تنگ شده ممکن است در اثر تجمع رسوبات چربی در دیواره عروق ایجاد شوند. همچنین ممکن است لختههای خونی یا ذرات دیگری که اغلب از قلب منشاء میگیرند، در مسیر جریان خون حرکت کرده و باعث انسداد شوند.
سکته ایسکمیک زمانی رخ میدهد که این رسوبات چربی، لختههای خون یا سایر ذرات در رگهای مغزی گیر کنند.
برخی تحقیقات اولیه نشان دادهاند که عفونت کووید-۱۹ ممکن است خطر سکته ایسکمیک را افزایش دهد، اگرچه برای تأیید این ارتباط، مطالعات بیشتری لازم است.
سکته مغزی هموراژیک
سکته مغزی هموراژیک زمانی اتفاق میافتد که یک رگ خونی در مغز نشت کرده یا پاره شود.خونریزی داخل بافت مغز که به آن هموراژی مغزی گفته میشود، میتواند ناشی از شرایط مختلفی باشد که رگهای خونی را تحت تأثیر قرار میدهند.
عوامل مرتبط با سکته هموراژیک عبارتاند از:
- فشار خون بالا که بهخوبی کنترل نشده باشد.
- مصرف بیشازحد داروهای ضدانعقاد خون (رقیقکننده خون).
- وجود برجستگی (برآمدگی) در نقاط ضعیف دیواره رگها که به آن آنوریسم گفته میشود.
- آسیبهای مغزی ناشی از ضربه، مانند تصادفات رانندگی.
- تجمع رسوبات پروتئینی در دیواره رگها که باعث ضعف عروق میشود؛ این حالت بهنام آنژیوپاتی آمیلوئید مغزی شناخته میشود.
- سکته ایسکمیک که بهدنبال آن خونریزی مغزی ایجاد شود.
علت کمتر شایع خونریزی مغزی، پارگی ناهنجاری شریانی-وریدی (AVM) است. AVM به تودهای نامنظم از رگهای خونی نازکدیواره گفته میشود.
حمله ایسکمیک گذرا
حمله ایسکمیک گذرا (TIA) دوره موقتی از بروز علائمی شبیه سکته مغزی است. اما برخلاف سکته مغزی، TIA آسیب دائمی ایجاد نمیکند و علائم موقتی دارد.
TIA در اثر کاهش موقتی خونرسانی به بخشی از مغز بهوجود میآید. این کاهش جریان خون ممکن است تنها پنج دقیقه طول بکشد. به TIA گاهی مینیاستروک (Mini-stroke) هم گفته میشود.
TIA زمانی رخ میدهد که یک لخته خون یا رسوب چربی، جریان خون به بخشی از سیستم عصبی را کاهش داده یا مسدود کند.
حتی اگر فکر میکنید دچار TIA شدهاید، حتماً بهسرعت تحت مراقبت اورژانسی قرار بگیرید.تشخیص تفاوت بین سکته مغزی و TIA تنها بر اساس علائم امکانپذیر نیست. اگر دچار TIA شده باشید، احتمالاً یکی از شریانهای منتهی به مغز تا حدی مسدود یا تنگ شده است. بروز TIA نشاندهنده افزایش خطر سکته مغزی کامل در آینده است.
عوامل خطر (Risk Factors) سکته مغزی
عوامل متعددی میتوانند خطر ابتلا به سکته مغزی را افزایش دهند. برخی از این عوامل خطر قابل درمان و اصلاحپذیر هستند، از جمله:
عوامل خطر مرتبط با شیوه زندگی:
- داشتن اضافه وزن یا چاقی
- عدم تحرک بدنی
- مصرف زیاد یا افراطی الکل
- استفاده از مواد مخدر غیرقانونی مانند کوکائین و متآمفتامین
عوامل خطر پزشکی:
- فشار خون بالا
- مصرف سیگار یا قرار گرفتن در معرض دود سیگار (دود دست دوم)
- کلسترول بالا
- دیابت
- آپنه انسدادی خواب
- بیماریهای قلبی-عروقی، از جمله نارسایی قلبی، ناهنجاریهای مادرزادی قلب، عفونتهای قلبی یا ریتم نامنظم قلب مانند فیبریلاسیون دهلیزی
- سابقه فردی یا خانوادگی سکته مغزی، حمله قلبی یا حمله ایسکمیک گذرا (TIA)
- عفونت کووید-۱۹
سایر عواملی که با افزایش خطر سکته مغزی مرتبطاند:
- سن: افراد ۵۵ سال و بالاتر نسبت به افراد جوانتر در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
- نژاد یا قومیت: خطر سکته مغزی در افراد آفریقایی-آمریکایی و لاتینتبار بیشتر از سایر گروههای نژادی یا قومی است.
- جنسیت: مردان نسبت به زنان بیشتر دچار سکته مغزی میشوند. اما زنان اغلب در سنین بالاتر دچار سکته شده و احتمال مرگ ناشی از آن در آنها بیشتر است.
- هورمونها: مصرف قرصهای جلوگیری از بارداری یا درمانهای هورمونی حاوی استروژن میتواند خطر را افزایش دهد.
عوارض (Complications) سکته مغزی
عوارض سکته مغزی میتواند منجر به ناتوانیهای موقت یا دائمی شود در تعریف جامع سکته مغزی باید با عوارض سکته مغزی آشنا باشیم. عوارض آن بستگی دارد به اینکه چه مدت مغز بدون جریان خون باقی مانده و کدام قسمت آن آسیب دیده است. این عوارض ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- فلج یا از دست دادن حرکت عضلات: ممکن است یک سمت بدن دچار فلج شدن اندام ها پس از سکته مغزی شود یا کنترل برخی عضلات (مثلاً عضلات یک طرف صورت یا یک بازو) از دست برود.
- اختلال در صحبت کردن یا بلع: سکته میتواند عضلات دهان و گلو را تحت تأثیر قرار دهد و در نتیجه صحبت کردن واضح، بلع یا خوردن غذا دشوار شود. همچنین ممکن است مشکلات زبانی ایجاد شود، مانند دشواری در تکلم یا درک گفتار، خواندن یا نوشتن.
- اختلال حافظه یا مشکلات شناختی: بسیاری از افرادی که سکته کردهاند درجاتی از اختلال حافظه را تجربه میکنند. برخی ممکن است در تفکر، استدلال، قضاوت و درک مفاهیم دچار مشکل شوند.
- علائم عاطفی: کنترل احساسات پس از سکته دشوارتر میشود و احتمال بروز افسردگی افزایش مییابد.
- درد: درد، بیحسی یا حس ناخوشایند در نواحی آسیبدیده بدن ممکن است رخ دهد. برای مثال، اگر بهدنبال سکته حس بازوی چپ از بین رفته باشد، ممکن است احساس گزگز در آن ناحیه ایجاد شود.
- تغییرات رفتاری و مراقبت از خود: برخی افراد منزویتر میشوند و برای انجام امور شخصی و کارهای روزمره به کمک نیاز پیدا میکنند.
پیشگیری (Prevention) از سکته مغزی
برای تعریف جامع سکته مغزی باید راهکارهای پیشگیری از سکته مغزی را نیز بدانیم. میتوانید با اتخاذ تدابیری، خطر سکته مغزی را کاهش دهید. دانستن عوامل خطر شخصی و پیروی از توصیههای پزشک درباره شیوه زندگی سالم اهمیت بسیاری دارد.
اگر دچار سکته مغزی یا حمله ایسکمیک گذرا (TIA) شدهاید، این اقدامات به کاهش خطر سکته مجدد و سکته مغزی برای بار دوم کمک میکند. مراقبتهای بعد از ترخیص از بیمارستان هم نقش مهمی دارند.
بسیاری از راهکارهای پیشگیری از سکته مغزی مشابه راهکارهای پیشگیری از بیماریهای قلبی است. بهطور کلی، توصیههای سبک زندگی سالم عبارتاند از:
- کنترل فشار خون بالا (هیپرتانسیون): این مهمترین اقدام برای کاهش خطر سکته است. در افرادی که قبلاً سکته داشتهاند، کاهش فشار خون میتواند از بروز سکته یا TIA پیشگیری کند. تغییر سبک زندگی و مصرف دارو معمولاً برای مدیریت فشار خون استفاده میشود.
- کاهش مصرف کلسترول و چربیهای اشباع: مصرف کمتر کلسترول و چربی، بهویژه چربیهای اشباع و ترانس، از تجمع رسوبات در رگها جلوگیری میکند. اگر تغییر رژیم غذایی کافی نباشد، ممکن است داروهای کاهنده چربی خون نیاز باشد.
- ترک مصرف دخانیات: استعمال دخانیات هم برای فرد سیگاری و هم برای اطرافیان او خطر سکته را افزایش میدهد. ترک سیگار به کاهش این خطر کمک میکند.
- مدیریت دیابت: رژیم غذایی مناسب، ورزش و کاهش وزن میتواند قند خون را در محدوده سالم نگه دارد. اگر این اقدامات کافی نباشند، پزشک داروی دیابت تجویز میکند.
- حفظ وزن سالم: اضافهوزن باعث افزایش خطر فشار خون بالا، بیماریهای قلبی-عروقی و دیابت میشود.
- رژیم غذایی غنی از میوه و سبزیجات: مصرف حداقل پنج وعده میوه یا سبزیجات در روز خطر سکته را کاهش میدهد. رژیم مدیترانهای که بر روغن زیتون، میوه، آجیل، سبزیجات و غلات کامل تأکید دارد، مفید است.
- ورزش منظم: فعالیت هوازی با کاهش فشار خون، افزایش کلسترول خوب و بهبود سلامت قلب و عروق، خطر سکته را کاهش میدهد. همچنین به کاهش وزن، کنترل دیابت و کاهش استرس کمک میکند. توصیه میشود حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط بیشتر روزهای هفته انجام شود (حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط یا ۷۵ دقیقه فعالیت با شدت زیاد در هفته). پیادهروی، دویدن، شنا و دوچرخهسواری از جمله فعالیتهای مفید هستند.
- مصرف متعادل الکل (یا عدم مصرف): مصرف زیاد الکل خطر فشار خون بالا و سکته ایسکمیک و هموراژیک را افزایش میدهد.
- درمان آپنه انسدادی خواب: آپنه خواب باعث توقف تنفس موقت در خواب میشود. اگر علائم آن را دارید، پزشک مطالعه خواب توصیه میکند. درمان شامل استفاده از دستگاه فشار مثبت راه هوایی (CPAP) هنگام خواب است.
- پرهیز از مصرف مواد مخدر غیرقانونی: مصرف موادی مانند کوکائین و متآمفتامین خطر سکته مغزی و TIA را افزایش میدهد.
داروهای پیشگیریکننده (Preventive Medicines) سکته مغزی
اگر دچار سکته ایسکمیک شدهاید، ممکن است نیاز به مصرف داروهایی برای کاهش خطر سکته مجدد داشته باشید. در موارد TIA نیز داروها میتوانند خطر سکته را کاهش دهند. این داروها شامل:
داروهای ضدپلاکت:
پلاکتها سلولهایی در خون هستند که باعث لختهشدن میشوند. داروهای ضدپلاکت، این سلولها را کمتر چسبنده میکنند و احتمال تشکیل لخته را کاهش میدهند. رایجترین داروی ضدپلاکت، آسپرین است. پزشک دوز مناسب را تعیین میکند.
اگر دچار TIA یا سکته خفیف شده باشید، ممکن است ترکیبی از آسپرین و دارویی مانند کلوپیدوگرل (Plavix) تجویز شود. این ترکیب برای مدت محدودی استفاده میشود تا خطر سکته مجدد کاهش یابد. اگر نتوانید آسپرین مصرف کنید، ممکن است فقط کلوپیدوگرل تجویز شود. تیکاگرلور (Brilinta) نیز از دیگر داروهای ضدپلاکت است که برای پیشگیری استفاده میشود.
داروهای رقیقکننده خون (ضدانعقاد):
این داروها احتمال لختهشدن خون را کاهش میدهند. هپارین یک ضدانعقاد سریعالاثر است که در بیمارستان بهطور کوتاهمدت استفاده میشود.
وارفارین (Jantoven) داروی آهستهاثر است که در بلندمدت مصرف میشود. وارفارین داروی قویای است و باید دقیقاً طبق دستور مصرف شود و از نظر عوارض جانبی پایش گردد. انجام آزمایشهای منظم خون برای کنترل اثر دارو ضروری است.
چند داروی جدیدتر رقیقکننده خون شامل دابیگاتران (Pradaxa)، ریواروکسابان (Xarelto)، آپیکسابان (Eliquis) و ادواکسابان (Savaysa) هستند. این داروها سریعتر از وارفارین عمل میکنند و معمولاً نیازی به آزمایشهای خون مکرر ندارند و خطر خونریزی کمتری دارند.