هفت مرحله ی بهبودی پس از سکته مغزی
مراحل بهبودی سکته مغزی در هر فرد متفاوت است.فرآیند بازتوانی پس از سکته میتواند چالشبرانگیز و عاطفی باشد و هیچ دو فردی دقیقاً تجربه مشابهی ندارند ما در این مطلب هفت مرحله ی بهبودی پس از سکته مغزی را برایتان بیان می کنیم.
سکته مغزی میتواند بر موارد زیر تأثیر بگذارد:
- حرکت
- هماهنگی
- بینایی
- گفتار
- بلع
- تواناییهای شناختی
- پردازش عواطف
محل آسیب، وسعت ضایعه یا میزان درگیری بافتی، مدتزمان پیش از درمان و عوامل دیگر همگی در چشمانداز بهبودی نقش دارند و بر مدت زمان درمان سکته مغزی تاثیر گذار هستند.
بااینحال، متخصصان الگوی عمومی بازیابی حرکتی پس از سکته را شناسایی کردهاند.
این مقاله به مراحل برونستروم در بهبودی سکته مغزی و آنچه میتوانید در فرآیند توانبخشی انتظار داشته باشید میپردازد.
هفت مرحله ی برونستروم در بهبودی پس از سکته مغزی
مراحل برونستروم شامل هفت مرحله متداول بازتوانی حرکتی پس از سکته مغزی است.
این مراحل در دهه ۱۹۶۰ میلادی توسط سیگنه برونستروم، فیزیوتراپیست سوئدی، که با بیماران دچار همیپلژی (فلج یکطرفه بدن) کار میکرد، ثبت شد.
برونستروم طی سالها کار با بیماران مشاهده کرد که مراحل بازگشت حرکت بهطور تقریباً منظم و قابل پیشبینی رخ میدهد.
امروزه، متخصصان فیزیوتراپی و کاردرمانی همچنان از این مراحل برای ارزیابی بازیابی حرکتی پس از سکته مغزی استفاده میکنند.
بهبودی برای هر فرد متفاوت است هیچ جدول زمانی یا پیشرفت تضمینشدهای برای عبور از مراحل بهبودی سکته وجود ندارد. هر فردی الگوی منحصربهفردی از بهبود دارد. مراحل برونستروم باید بهعنوان یک الگوی کلی در نظر گرفته شود، نه مسیری قطعی و الزامی.
این مراحل مختص بهبودی حرکت در اندام فوقانی، اندام تحتانی و دستها هستند.ممکن است فرد در هر اندام، مرحله متفاوتی را تجربه کند.
این مراحل به بهبود گفتار، بینایی، شناخت یا سایر حیطهها اشارهای ندارند.
مرحله اول بهبودی سکته مغزی: شلی کامل (فلج شل)
اولین مرحله بهبودی شلی کامل یا فلج شل (Flaccidity) است که بلافاصله پس از سکته مغزی رخ میدهد.
در این وضعیت، عضلات ضعیف، شل و حتی بیحرکت میشوند.
سکته معمولاً یک سمت بدن را بیشتر درگیر میکند، بنابراین شلی کامل اغلب محدود به یک سمت است.
در بسیاری از بیماران، اندام فوقانی یا دستها بیشتر از اندام تحتانی آسیب میبینند.
فلج شدن اندام پس از سکته مغزی زمانی رخ میدهد که ناحیهای از مغز آسیب دیده و دیگر نمیتواند پیامهای حرکتی را به عضلات ارسال کند.
اگر این وضعیت طولانی شود، خطر از دست دادن شدید قدرت و حجم عضلات وجود دارد.
تمرینات مرحله شلی کامل
برخی تمرینات مفید در این مرحله عبارتاند از:
- تمرینات دامنه حرکتی (Range of Motion)
- اصلاح وضعیت اندامها (Positioning) برای پیشگیری از زخم بستر، محدودیت مفاصل، تورم و دررفتگی
- بازآموزی حسی
- کمک دستی هنگام انجام فعالیتهای روزمره (مانند شانه کردن مو یا مسواک زدن)
این تکنیکها به یادآوری سمت آسیبدیده به مغز کمک کرده و از طریق نوروپلاستیسیتی (توانایی مغز برای بازسازی مسیرهای عصبی)، اتصالهای جدید را شکل میدهند.
مرحله دوم بهبودی سکته مغزی: اسپاستیسیته (سفتی عضلات)
مرحله دوم بهبودی با بروز سفتی و گرفتگی عضلات (اسپاستیسیته) مشخص میشود.
در حالت استراحت، اندامها ممکن است در وضعیت خمشده (فلکسیون) باقی بمانند (برای مثال آرنج و مچ دست خم شود) یا هنگام تلاش برای حرکت، لرزش و پرش ایجاد کنند.در این مرحله، ممکن است مقداری حرکت ارادی بازگشته باشد، اما هنوز کامل نیست.
اسپاستیسیته وسفتی عضلات و اندام ها زمانی بروز میکند که مغز شروع به بازسازی ارتباط با عضلات میکند.
از یک منظر، اسپاستیسیته نشانهای مثبت محسوب میشود؛ زیرا بیانگر آغاز ارتباط مجدد است. اما این ارتباط ناقص است، به همین دلیل عضلات ممکن است در حالت انقباض گیر کنند یا نتوانند حرکت دلخواه را انجام دهند و اسپاسم و گرفتگی اندام ها بعد از سکته مغزی رخ می دهد.
اسپاستیسیته حرکت اندامهای درگیر را دشوارتر میکند، اما تداوم حرکت بسیار مهم است تا از بیاستفادهماندن آموختهشده (Learned Non-use) پیشگیری شود و بهترین شانس برای بهبودی فراهم شود.
تمرینات مرحله اسپاستیسیته
در این مرحله که یکی از هفت مرحله ی بهبودی پس از سکته مغزی می باشد، تمرینات شامل موارد زیر است:
- تمرینات غیرفعال دامنه حرکتی (Passive ROM)
- تمرینات دامنه حرکتی فعال-کمکی (Active-Assisted ROM): بیمار تا حد ممکن حرکت میکند و درمانگر باقی حرکت را کمک میکند.
- بازآموزی حسی
- کمک دستی هنگام انجام فعالیتهای عملکردی
- درمان آینهای (Mirror Therapy)
مرحله سوم بهبودی سکته مغزی: افزایش اسپاستیسیته
در مرحله سوم، شدت اسپاستیسیته افزایش مییابد. این وضعیت میتواند ناامیدکننده باشد و ممکن است احساس کنید که بهبودی متوقف یا حتی روند معکوس شده است.
تلاش کنید به یاد داشته باشید:
افزایش اسپاستیسیته درواقع نشانه مثبتی است، حتی اگر اینطور به نظر نرسد.
مغز شما همچنان در حال تلاش برای بازسازی ارتباط با عضلاتتان است.
در این مرحله از بهبودی، شما تمرینات درمانی خود را ادامه داده و پیشرفت میکنید.
احتمالاً تمرکز شما بر انجام هرچه بیشتر حرکات ارادی خواهد بود، هرچند این کار دشوار خواهد بود.
متخصص توانبخشی ممکن است تزریق بوتاکس را برای کاهش اسپاستیسیته تجویز کند، که به شما کمک میکند بیشترین دامنه حرکت را در طول درمان به دست آورید.
تمرینات مرحله افزایش اسپاستیسیته
برخی تمرینات مفید در این مرحله عبارتاند از:
- درمان آینهای (Mirror Therapy): پژوهشها نشان دادهاند این روش به بازگشت حرکت ارادی در سمت آسیبدیده کمک میکند.
- استفاده از اسپلینتها یا ارتزها (مانند اسپلینت دست در وضعیت استراحت) برای پیشگیری از دفورمیتیها و کوتاهی عضلات.
- کاردرمانگر ممکن است وسایل کمکی مانند کاف یونیورسال (Universal Cuff) را برای نگهداشتن مسواک یا قاشق توصیه کند تا در این مرحله همچنان در فعالیتهای عملکردی درگیر باشید.
مرحله چهارم بهبودی سکته مغزی: کاهش اسپاستیسیته
در این مرحله، اسپاستیسیته شروع به کاهش میکند.
این یک نقطه عطف مهم در روند بهبودی سکته مغزی است.
با کاهش اسپاستیسیته، الگوهای حرکتی ارادی بهبود مییابند؛ هرچند حرکات شما همچنان تشنجی، نامنظم و فاقد هماهنگی کامل خواهند بود.
ممکن است با وجود کاهش اسپاستیسیته، هنوز در رها کردن اشیاء مشکل داشته باشید. برای مثال، قادر باشید قاشق را بگیرید ولی نتوانید آن را رها کنید.
از آنجا که در سه مرحله اول حرکات ارادی کمی داشتهاید، عضلات همچنان بسیار ضعیف خواهند بود.
تمرینات مرحله کاهش اسپاستیسیته
در این مرحله، تمرکز بر استفاده بهینه از حرکات ارادی بازگشته خواهد بود:
- انجام تمرینات دامنه حرکتی فعال و فعال-کمکی (تا جای ممکن خودتان حرکت کنید.).
- آغاز تمرینات تقویت عضلات.
- بازآموزی الگوهای حرکتی عملکردی، مانند تمرین لباس پوشیدن، حمام کردن، بازیهای رومیزی و سایر فعالیتها با کمک درمانگر.
- ممکن است درمان حرکت القایی محدودکننده (Constraint-Induced Movement Therapy) آغاز شود. در این روش، سمت سالم محدود شده و شما مجبور میشوید تا جای ممکن از سمت آسیبدیده استفاده کنید.
مرحله پنجم بهبودی سکته مغزی: ترکیب حرکات پیچیده
در این مرحله، زمان تمرکز بر هماهنگی ترکیبهای حرکتی پیچیده فرارسیده است.
برای مثال:
- گرفتن قاشق
- پرکردن آن با غذا
- رساندن به دهان
- بازگرداندن قاشق به میز
- رها کردن آن
با بهبود حرکت ارادی و هماهنگی، توانایی انجام کارهای ضروری و دلخواهتان مستقلتر میشود.
تمرینات مرحله حرکات پیچیده
در این مقطع، تمرینات شامل:
- ادامه تمرینات قبلی با افزایش تعداد تکرار و مقاومت در تمرینات تقویتی
- تمرکز بیشتر بر بازآموزی مهارتهای ظریف (Fine Motor Skills) زیرا حرکات کلی بهتر شدهاند.
شما تشویق میشوید تا حد امکان از سمت آسیبدیده در فعالیتهای عملکردی استفاده کنید و کمک درمانگر یا مراقب را کاهش دهید.
مرحله ششم بهبودی سکته مغزی: از بینرفتن اسپاستیسیته و بازگشت هماهنگی
در این مرحله، اسپاستیسیته تقریباً بهطور کامل برطرف میشود.
با کاهش حرکات اسپاستیک، هماهنگی حرکات پیچیده بسیار بهبود مییابد.
در این مرحله، تمرکز شما بر:
- تمرین و تقویت هماهنگی و مهارتهای حرکتی ظریف خواهد بود.
- شروع انجام فعالیتهای عملکردی پیچیدهتر و چالشبرانگیزتر مانند آمادهسازی وعده غذایی، آشپزی، نظافت و انجام سرگرمیها.
مرحله هفتم بهبودی سکته مغزی: بازگشت عملکرد طبیعی
در مرحله هفتم، عملکرد طبیعی بازمیگردد.
شما میتوانید حرکات پیچیده و هماهنگ را در سمت آسیبدیده بهخوبی سمت سالم انجام دهید و با استقلال کامل به فعالیتهای مهم زندگی بازگردید.
این مرحله، هدف بزرگ بسیاری از بیماران است؛ اما همه افراد به این مرحله نمیرسند.
بر اساس نوشتههای اصلی سیگنه برونستروم در سال ۱۹۶۶، تنها تعداد کمی از بیماران به این مرحله پیشرفته از بهبودی دست یافتند.
اگر به مرحله هفتم نرسم چه میشود؟
حتی اگر هرگز به مرحله هفتم بهبودی حرکتی پس از سکته نرسیدید، همچنان روشهای درمانی، وسایل کمکی سکته مغزی و تکنیکهای زیادی وجود دارد که میتواند به شما کمک کند زندگی کامل و معناداری داشته باشید.
بهبودی خودبهخودی پس از سکته مغزی
بهبودی خودبهخودی یا بهبود سریع علائم پس از سکته مغزی امکانپذیر است؛ بهویژه در مراحل اولیه بهبودی.
برای برخی افراد، بهبودی خودبهخودی میتواند بهبودی کامل باشد. در دیگران، این حالت باعث میشود فرد چند مرحله از فرآیند بهبودی را سریعتر پشت سر بگذارد.
پس از سکته مغزی، بدن شما تلاش میکند آسیب ایجادشده در مغز را (اعم از خونریزی یا انسداد) پاکسازی کند.
همچنین، مغز باید اتصالات عصبی تخریبشده را بازسازی و سازماندهی مجدد کند.
این نورونها، مناطق مختلف مغز را به هم متصل میکنند و پیامها را از مغز به بدن میفرستند. این فرآیند بازسازی نوروپلاستیسیتی نام دارد.
در مراحل اولیه بهبودی، نوروپلاستیسیتی میتواند با سرعت بیشتری عمل کند. وقتی تعداد زیادی ارتباط جدید ساخته شد، روند بهبودی ممکن است ناگهانی به نظر برسد.
مدت زمان هفت مرحله ی بهبودی پس از سکته مغزی
بهبودی خودبهخودی معمولاً در سه تا شش ماه اول پس از سکته رخ میدهد. این بازه زمانی دورهای است که مغز بیشترین ظرفیت انعطافپذیری (پلاستیسیتی) را دارد و درمانهای فشرده بیشترین اهمیت را دارند. قبلاً تصور میشد که افراد حداکثر توانمندی خود در بهبودی را در شش ماه پس از سکته به دست میآورند، اما این باور نادرست شناخته شد.عوامل متعددی میتوانند بر نتیجه سکته و روند بهبودی تأثیر بگذارند، از جمله:
- محل سکته در مغز
- میزان آسیب به بافت مغزی
- سایر بیماریهای زمینهای
- زمان شروع توانبخشی پس از سکته مغزی
- شدت و فراوانی جلسات درمانی
- پایبندی به تمرینات توانبخشی و برنامههای خانگی
- میزان حمایت خانواده، دوستان و مراقبین
- سن در زمان سکته مغزی
- ایمنی محیط منزل
- تواناییهای شناختی
- پوشش بیمهای و توان مالی برای تأمین هزینههای توانبخشی، تجهیزات کمکی، ارتزها یا اصلاحات محیطی منزل
همچنین باید توجه داشت که سکته مغزی لزومی ندارد فقط یکبار رخ دهد.
هر سال، ۲۵٪ سکتهها تکراری هستند و بسیاری از افراد دچار سکته مغزی برای بار دوم می شوند.
برای کاهش خطر سکتههای بعدی، لازم است عوامل خطر را مدیریت کنید؛ مانند:
- درمان فشار خون بالا
- مدیریت فیبریلاسیون دهلیزی
- کنترل بیماری قلبی
- کاهش کلسترول بالا
- درمان دیابت